بحث پیرامون ولایت فقیه را می توان از جنبه های مختلف اغاز کرد اما در اینجا قصد داریم ساده ترین دلیل عقلی برای ولایت فقیه را مورد بحث قرار دهیم .

شاید ساده ترین دلیل برای ولایت فقیه استنتاج بر اساس «اصل تنزل تدریجی» باشد. اگر امری برای ما مطلوب باشد ولی به دلایلی امکان تحصیل آن فراهم نباشد عاقلانه این است که به جای دست برداشتن از آن، مرتبه نازلتر آن را انتخاب کنیم. بعنوان مثال فرض کنید که شخصی قصد دارد نماز بخواند. ایده ال این است که نماز بصورت ایستاده خوانده شود، اما اگر شخص نتواند ایستاده نماز بخواند ایا باید نماز را رها کند؟ بلکه بصورت نشسته و در صورت امکان بصورت خوابیده نماز بخواند. این مثال نمونه ای از اصل تنزل تدریجی می باشد یعنی هنگامی که به اصل یک مطلوب دسترسی نباشد عاقلانه این است که بجای ترک آن به نزدیک ترین بدیل آن مراجعه شود.

مشخص است که حاکمیت بر بندگان از آن خداوند است و خداوند بصورت غیر مستقیم با وضع احکام و قوانین دینی بر مردم حکومت می کند و این احکام باید توسط رسول خدا (ص) و امامان معصوم (ع) در بین مردم جاری گردد. حال در موقعیتی که امام معصوم در دسترس نباشد چه باید کرد؟ آیا در این صورت احکام اسلامی دیگر لازم الاجرا نمی باشد؟ ایا حکومت دینی که ضامن اجرای احکام اجتماعی است باید رها گردد؟ در این جاست که براساس اصل تنزل تدریجی به نزدیک ترین بدیل امام معصوم (ع) مراجعه می شود. فقیه جامع الشرایط بدیل امام معصوم (ع) است.  البته فاصله بین امام معصوم (ع) و فقیه عادل بسیار زیاد است اما در هر صورت در بین خیل اقشار و افراد فقهای عادل و آگاه به امور زمان و مصالح مسلمانان نزدیک ترین شخص به امام معصوم (ع) بشمار می روند. در واقع بطور خلاصه می توان گفت که خداوند متعال در رتبه اول حاکمیت قرار دارد، پس از او رسول خدا (ص) و سپس امام معصوم (ع) آیا مرتبه چهارمی نیز وجود دارد؟ در صورتی که همواره به امام معصوم دسترسی باشد مرتبه چهارمی وجود نخواهد داشت. اما در وضعیتی که امام معصوم به علت غیبت (یا هر دلیل دیگر) در بین ما نباشد بجای اینکه مسلمین به حال خود رها شوند زعامت با فقیه عادل جامع الشرایط است و وی در رتبه چهارم قرار می گیرد. فقیه عادل که آگاه به احکام و دستورات دینی باشد، مصالح اجتماعی و سیاسی را بشناسد و از لحاظ اخلاق و تقوا نیز واجد صلاحیت باشد گزینه بعدی خواهد بود و مشروعیت حکومت با اوست. در صورتی که اقبال عمومی و حضور مردم در کنار وی نیز محقق شود وی موفق به تاسیس حکومت دینی شده و در همان جایگاه قرار می گیرد که در صورت حضور امام معصوم (ع) آن جایگاه برای امام (ع) متصور است.

با آغاز غیبت کبری نیز زعامت شیعیان با فقهای عادل و جامع الشرایط بوده است هر چند علمای شیعه قرنها بخاطر شرایط زمان و عدم آمادگی مردم امکان تشکیل حکومت نداشتند اما مشروعیت ولایت بر مردم با آنان بوده است. در عصر حاضر و با حضور مردم ایران در کنار امام خمینی (ره) مشروعیت الهی ولایت فقیه با مقبولیت مردمی همراه شده و نظام اسلامی در ایران بر اساس ولایت فقیه تشکیل شده است.

منابع :مشکات مصباح، پرسشها و پاسخها، علامه مصباح یزدی، انتشارات موسسه امام خمینی (ره).

درآمدی بر نظام ارزشی و سیاسی اسلام، محمود فتحعلی، انتشارات موسسه امام خمینی (ره).

ولایت فقیه رمز ماندگاری و پویایی شیعه در عصر غیبت، محمد مهدی حامدی، انتشارات آئین احمد.