برای شناختن چهره واقعی دکتر مصدق جواب دادن به سوالات زیر ضروری بنظر می رسد :

 ۱. آيا مرحوم‌ دكتر مصدق‌ در تمام‌ دوران‌ زندگي‌ سياسي‌ خود، مبارزي‌ عليه‌ استبداد و امپرياليزم‌ بوده‌ ‌ است؟!

۲. آيا واقعاً‌ ملي‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ ايران، كار دكتر مصدق‌ بود و او رهبري‌ نهضت‌ ملت‌ ايران‌ را در اين‌ حركت‌ بر عهده‌ داشت‌ يا ايشان‌ بر موجي‌ سوار شدند كه‌ قبل‌ از او توسط‌ رهبران‌ مذهبي‌ و ملي‌ ديگري‌ ايجاد شده‌ بود؟

۳. در ملي‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ آيا براستي‌ دكتر مصدق‌ بر حركت‌ توده‌اي‌ و مردمي‌ تكيه‌ داشته‌ و مردم‌ را اساس‌ مبارزات‌ سياسي‌ اجتماعي‌ خود مي‌دانسته‌ است؟!

۴ . آيا دكتر مصدق‌ صاحب‌ مكتب‌ خاصي‌ در زمينه‌ انديشه‌ سياسي‌ مي‌باشد؟

 بررسي‌ زندگي‌ سياسي‌ دكتر مصدق‌ در ادوار مختلف‌ و در شرايط‌ سياسي- اجتماعي‌ متفاوت‌ بسياري‌ از حقايق‌ و واقعيتهاي‌ مربوط‌ به‌ ايشان‌ را روشن‌ خواهد كرد و بدين‌ منظور زندگي‌ سياسي‌ دكتر مصدق‌ را در سه‌ دوره‌ تاريخي‌ معين‌ مورد بررسي‌ و تجزيه‌ و تحليل‌ قرار مي‌دهيم‌ و سعي‌ خواهيم‌ كرد كه‌ با مروري‌ بر عملكرد وي‌ در هر دوره‌ پاسخ‌ به‌ اين‌ سوالات‌ را دريابيم. اين‌ سه‌ دوره‌ عبارت‌ خواهند بود از:

 1. دوره‌ قاجار ، از زمان‌ سلطنت‌ ناصرالدين‌ شاه‌ تا سقوط‌ احمد شاه‌

 2 . دوره‌ ديكتاتوري‌ رضاخاني ، از كودتاي‌ 1299 تا شهريور 1320؛

 3. دوره‌ حكومت‌ محمدرضا از آغاز سلطنت‌ تا كودتاي‌ 28 مرداد 32.

 

 دكتر محمد مصدق‌ در سال‌ 1261 در خانواده‌اي ثروتمند چشم‌ به‌ جهان‌ گشود. پدرش‌ ميرزا هدايت‌ اله، وزير دفتر‌ ايران‌ بود. مادر وي، ملك‌ تاج‌ خانم‌ نجم‌السلطنه‌ از طرف‌ پدر، نوه‌ بزرگ‌ فتحعلي‌ شاه، خواهر عبدالحسين‌ فرمانفرما و عموزاده‌ ناصرالدين‌ شاه‌ و برادر نجم‌السلطنه‌ فرمانفرما سردودمان‌ خاندانهاي‌ فرمانفرماييان‌ و از دولتمردان‌ ثروتمند و پرقدرت‌ قبل‌ و پس‌ از مشروطه‌ بود. وابستگان‌ و خويشاوندان‌ ايشان‌ همگي‌ جزء نظام‌ سياسي‌ حاكم‌ و دربار بودند. اغلب‌ خويشاوندان‌ و نزديكان‌ ايشان‌ در شبكة‌ فراماسوني‌ وابسته‌ به‌ انگليس‌ عضو بودند....